De oudste kerk van Zottegem

Meer en meer zijn specialisten het er over eens dat Zottegem is ontstaan in de nabijheid van het Egmontkasteel.  Er zijn aanwijzingen via plaatsnamen dat er in de zone tussen het Egmontkasteel en de huidige spoorweg reeds in de zesde-zevende eeuw de nederzetting Ten Dorpe lag.

Aan de andere kant van de weg (de huidige Desiré Van den Bosschestraat) verscheen, vermoedelijk in de elfde eeuw, de vesting van de Heren van Zottegem, die bestond uit een woontoren en een kerk. De onderste verdieping van de woontoren kan je vandaag nog zien in de kelder van het Egmontkasteel, de funderingen van de kerk zijn zichtbaar in het archeologisch park van het Egmontkasteel.  Deze kerk deed waarschijnlijk dienst als dorpskerk van Ten Dorpe.  De stenen kerk, die in 1986-87 en 1993-94 door Dirk Van Eenhooge werd opgegraven, werd vermoedelijk aan het begin van de 12de eeuw gebouwd. Vermoedelijk was er voor die tijd een houten kerk, maar daar zijn momenteel geen sporen van gekend.

burchtkerk

Funderingen van de oudste kerk van Zottegem in het archeologisch park van het Egmontkasteel (foto: D. Pletinckx)

De opgravingen toonden dat deze stenen kerk een koortoren had, m.a.w. de toren van de kerk bevond zich niet aan de westzijde maar boven het koor van de kerk.  Dit is een uitzonderlijke kerkvorm, die weinig voorkomt in Vlaanderen, maar eerder gebruikelijk was in Duitsland, meer bepaald in het Rijnland.  Daarom willen we hier speciale aandacht besteden aan deze kerk en deze visualiseren.

opgravingsplan burchtkerk

Opgravingsplan van de kerk, de gearceerde muren behoren tot latere gebouwen van het kasteel (Dirk Van Eenhooge)

Uit de opgravingen blijkt dat de toegang tot de kerk zich in de zijgevel van de kerk bevond.  Er was een tweede deur die rechtstreeks toegang gaf tot het koor.  De kerk was voor die tijd behoorlijk groot, en zeker groter dan een burchtkapel.  Er zijn aanwijzingen dat er op het moment van de bouw van deze kerk nog geen kasteel of slotgracht was, maar alleen een woontoren, waar de heer van Zottegem kon verblijven (binnenkort meer daarover).  Rondom deze kerk was er een kerkhof.  Aan de achterzijde van de kerk werden de graven van een twaalftal kinderen gevonden, vermoedelijk waren zij nog niet gedoopt.

periode1

Virtuele reconstructie van de oudste kerk van Zottegem in de twaalfde eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Binnenin deze kerk waren er rondom stenen zitbanken. Er waren geen stoelen in de kerk, want dat gebruik werd pas rond 1800 ingevoerd. Ook de fundering van het altaar werd bij de opgravingen teruggevonden. Het dak had vermoedelijk slechts een lichte helling, er was geen zolder.

interieur

Interieur van de oudste kerk van Zottegem in de twaalfde eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Bij de reconstructie konden we gebruik maken van een Duitse databank waarin een paar duizend afbeeldingen van kerken met een koortoren opgeslagen zijn (probeer de zoekterm chorturm).

Merenberg-Reichenborg

De kerk van Merenberg-Reichenborg (Duitsland) uit de 13de eeuw, met koortoren (foto: Bildindex.de)

Uit de opgravingen bleek ook dat deze kerk rond het begin van de dertiende eeuw werd verbouwd en dat deze verbouwing te maken heeft met een brand (vermoedelijk betreft het de vergelding voor de slag bij Bouvines in 1214 waarin de heren van Zottegem een belangrijke rol speelden maar verloren). Het is waarschijnlijk dat kort daarvoor het kasteel werd gebouwd, m.a.w. de dorpskerk werd omgevormd tot burchtkerk.  Op bovenstaande opgravingstekening kan je zien dat aan de oostzijde een burchtgebouw mooi aansluit aan de toren van de kerk.

periode2

De kerk werd in de 13de eeuw verbouwd met aparte toegang voor de kasteelheer (beeld: Visual Dimension bvba)

Bij deze verbouwing werd de toegangsdeur naar de westzijde verplaatst en werd centraal in het schip een kolom gebouwd (zie opgravingsplan hierboven).  Deze kolom ondersteunde vrijwel zeker een zware balk, die een zoldering droeg.  Dit betekent ook dat het dak steiler was en dus de toren hoger.  Aangezien de kolom rechthoekig was, had ze waarschijnlijk de bijkomende functie om een tussenverdiep te dragen (zie reconstructietekening hieronder).

interieur

Interieur van de burchtkerk in de dertiende eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Het is mogelijk dat dit tussenverdiep werd gebruikt door de kasteelheer die hier de mis kon volgen zonder zich onder het dienstpersoneel te moeten mengen.  Ook kon men vanop dit tussenverdiep gemakkelijk op de zolder van de kerk komen.  Zolders van kerken werden regelmatig gebruikt voor de opslag van bijv. graan.

boven

Zicht vanop de veronderstelde tussenverdieping van de burchtkerk (visualisatie: Visual Dimension bvba)

bovenverdieping burchtkerk

Binnenaanzicht naar het koor van de burchtkerk vanop de tussenverdieping (visualisatie: Visual Dimension bvba)

We hebben in verschillende Duitse kerken met koortoren voorbeelden gevonden van een gelijkaardige constructie (zie afbeelding hieronder).  Volgens archeoloog Dirk Van Eenhooge kwam deze typisch Duitse kerkvorm met koortoren ook voor in Henegouwen en het oude hertogdom Brabant. Waarom de oudste kerk van Zottegem deze mogelijke invloeden heeft is nog niet duidelijk.

binnen

Binnenaanzicht van de koortorenkerk van Merenberg-Reichenborg, Duitsland (foto’s: Bildindex.de)

Toegang tot dit tussenverdiep in de kerk had men via een buitentrap (zie visualisatie van de buitenzijde van de kerk hierboven).  In de foto hieronder vind je een gelijkaardige buitentrap die werd bewaard aan een kerk in Duitsland.

St_Cyriak_Sulzburg Wikipedia

Aparte toegang tot een westelijke loge in de Sint-Cyriakkerk in Sulzburg, Duitsland (foto: Wikipedia)

Er is een sterk vermoeden dat bij de bouw van het Egmontkasteel de inwoners van Ten Dorpe werden verplaatst naar het huidige stadscentrum en dat op de plaats van de oude dorpskern een grote spaarvijver werd gemaakt die de slotgracht van het kasteel van water voorzag.  Deze gedwongen verhuizing en stichten van een nieuwe woonkern met eigen rechten wordt ook dorfsballung genoemd en vond vermoedelijk plaats aan het begin van de dertiende eeuw onder heer Walter I van Zottegem (dus voor 1212, alhoewel we de eerste schriftelijke vermelding ervan pas terugvinden in 1275).  De nieuwe bewoningskern rond de huidige Markt zal direct – of pas na een tijdje, dat weten we niet – een eigen kerk hebben gekregen, nl. de huidige OLV-kerk, zodat de kerk in het kasteel werd gereduceerd tot burchtkapel.

In de volgende bijdragen zullen we dieper ingaan op dit ontstaan van Zottegem en het Egmontkasteel.

Advertisements

2 thoughts on “De oudste kerk van Zottegem

  1. Pingback: Het prille begin van Zottegem | Het Egmontkasteel herleeft!

  2. Pingback: Een verkeerde gok | Het Egmontkasteel herleeft!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s