Het prille begin van Zottegem

Zottegem wordt voor het eerst in een document als Sottengem vermeld in 1088.  Rond die tijd is er ene Rothardus heer van Zottegem en Ressegem.  Vanaf dat moment worden de heren van Zottegem regelmatig vermeld, in aktes maar ook als ridder in veldslagen of de kruistochten of als burchtgraaf van Gent. We weten niet met zekerheid hoe Zottegem eruit zag op dat moment aan het eind van de elfde eeuw, maar opgravingen op de Egmontsite vertellen ons meer over de periode kort erna.

eerste fase

Archeologische resten van de eerste fase (1) op de Egmontsite (in stippellijn het latere kasteel, tekening: Dirk van Eenhooge)

In de eerste helft van de twaalfde eeuw stond er op de plaats van het Egmontkasteel niet alleen een stenen dorpskerk maar ook een stenen toren, waarin de heren van Zottegem verbleven.  De onderste verdieping van deze toren is nog steeds aanwezig in de kelder van het Egmontkasteel.  Grondig onderzoek van deze restanten leert ons dat deze toren niet echt een militaire functie had maar eerder werd gebruikt als woontoren.  Dit leiden we ondermeer af uit het feit dat deze toren niet hoger stond dan het omliggende terrein terwijl torens met een militaire functie (donjon) meestal verhoogd staan (op een zogenaamde motte).  Ook had deze toren oorspronkelijk een deur in de onderste verdieping, wat ongebruikelijk is voor stenen torens met een defensief karakter, en draait de trap in de verkeerde richting (de verdediger houdt zijn zwaard in de rechterhand).  Het bewaarde gedeelte van deze woontoren deed volgens archeoloog Dirk Van Eenhooge dienst als voorraadruimte.

woontoren

Tekeningen van het bewaarde deel van de woontoren (in stippellijn latere verbouwingen, tekening Dirk van Eenhooge)

We weten niet precies waarom deze woontoren van de heren van Zottegem geen militair belang had.  Misschien waren er andere militaire steunpunten in de buurt, die ons vandaag onbekend zijn.  De heren van Zottegem waren ook heren van Ressegem.  In Ressegem is de motte nog steeds goed bewaard als een heuvel naast de kerk, omringd door water. De motteheuvel heeft vandaag een diameter van 40 m en een hoogte van 10 m.  Er is een mooie publicatie verschenen over de geschiedenis en archeologie van deze motte, uitgegeven door de heemkundige kring van Herzele.

kaft motte Ressegem

Publicatie over de motte van Ressegem (Heemkundige kring Herzele)

De woontoren en de dorpskerk op de Egmontsite waren vermoedelijk deel van een afgesloten site waarbinnen meerdere gebouwen stonden.  Meestal hadden dergelijke plaatsen schuren, opslagruimtes waarin de oogst werd bewaard, een grote zaal, een smidse, een moestuin en een waterput. Net buiten de site kunnen we dingen vermoeden als ovens voor het bakken van brood. Er zijn geen aanwijzingen dat er reeds een gracht was rondom deze site.  Archeoloog Dirk Van Eenhooge vermoedt echter wel een gracht rondom de woontoren (zie gearceerd gebied met vraagteken op het opgravingsplan hierboven).

Egmontsite rond 1150

Virtuele reconstructie van De Egmontsite rond 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Bij de reconstructie vergelijken we natuurlijk met publicaties over andere kastelen en versterkte sites in de twaalfde eeuw maar ook met enkele historische parken waar dergelijke sites onder wetenschappelijke begeleiding werden herbouwd.  De Egmontsite moet zeker gelijkaardig zijn geweest aan de site van Bachritterburg (Zuid-Duitsland), die werd gereconstrueerd naar de toestand van het midden van de dertiende eeuw (gebaseerd op opgravingen).  We denken dat deze site goed vergelijkbaar is met het Zottegem van de 12de eeuw, alhoewel ze kleiner is en geen kerk bevat.

Bachritterburg

De gereconstrueerde site van Bachritterburg (Duitsland) met woontoren (links) en voorhof (midden 13de eeuw)

Daarnaast hebben we ook vergeleken met andere sites zoals Bärnau-Tachov (Zuid-Duitsland, achtste tot twaalfde eeuw), Lütjenburg (Noord-Duitsland, twaalfde tot dertiende eeuw) en Saint-Sylvain d’Anjou (Frankrijk, einde tiende eeuw). Deze sites hebben allemaal een mottetoren maar zijn toch voor een deel vergelijkbaar met de situatie in Zottegem.

Bärnau Tachov site

De gereconstrueerde site van Bärnau-Tachov (Duitsland) met de mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Luneburg motte

Gereconstrueerde site van Lütjenburg (Duitsland) met voorhof (links), mottetoren (midden) en kapel (rechts)

motte Saint Sylvain d'Anjou

Gereconstrueerde mottesite in Saint Sylvain d’Anjou (Frankrijk) met mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Naast deze woonplaats van de heren van Zottegem lag ook een dorp met vermoedelijk een dries en een marktplaats. Niet alleen werd dit dorp als Ten Dorpe gelocaliseerd door specialist Luc Van Durme op basis van oude plaatsnamen (toponiemen), ook zien we in de perceelsgrenzen op oude kaarten nog sporen van deze nederzetting.  Aangezien er geen opgravingen of gedetailleerde historische beschrijvingen van deze dorpskern beschikbaar zijn, is onderstaande reconstructie in zekere mate hypothetisch.

Ten Dorpe in 1150

Zottegem rond 1150 met de nederzetting Ten Dorpe op de voorgrond (beeld: Visual Dimension bvba)

Vrijwel iedereen was boer en had dieren (varkens, schapen, misschien enkele runderen en paarden).  Dieren konden vrij rondlopen en grazen (onder het wakend oog van een herder).  Een dorpskern in de twaalfde eeuw had dus steeds een dries, dat is een omheinde plaats waarin de dieren van het dorp elke avond werden samengebracht voor de nacht. Deze dries lag steeds in het midden van het dorp want iedereeen wou zijn dieren in het oog kunnen houden.

Zottegem_1150_kouter

De kouter van Zottegem met één van de doorgangen, dit wordt later de Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De kouter (de velden van het dorp) waren omringd door een haag om te beletten dat grazende dieren schade zouden aanbrengen, er waren immers nog geen weiden of stallen.  Doorgaande wegen hadden een afsluiting, wie passeerde moest er voor zorgen dat de afsluiting van de kouter weer mooi dicht was. Er was ook een vekeman die er voor zorgde dat alle poortjes dicht waren en er geen dieren de oogst vernielden.  De familienaam Vekemans is dus afkomstig van deze officiële functie in de middeleeuwse maatschappij.

Kouter Zottegem in 1150

De eerste kouter van Zottegem was gelegen rondom de huidige Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De bewoners van het dorp hadden een kerk binnen de omheinde woonplaats van de heer. Het was de heer van Zottegem die de kerk had gebouwd op zijn grond en er dus ook eigenaar van was (dit noemt men een eigenkerk).  We weten dat de heer van Zottegem eigenaar bleef van de kerk van Zottegem tot het einde van de achttiende eeuw.  Rondom de kerk duidt een haag (soms ook greppel of muur) het kerkhof aan. Men mocht pas in deze heilige grond worden begraven indien men gedoopt was.  Daarom werden kinderen achter de kerk begraven want men werd in die tijd pas gedoopt als men bijna volwassen was.

Kerk op de Egmontsite in 1150

Naast de woontoren stond rond 1150 een kerk met kerkhof (beeld:Visual Dimension bvba)

Is deze visualisatie van het eerste Zottegem nu correct? Wel, infeite kunnen we deze vraag niet beantwoorden omdat we weinig archeologische en historische gegevens hebben en deze beschikbare gegevens worden geïnterpreteerd tot een consistente oplossing die het meest waarschijnlijk is, maar waarvan we geen zekerheid hebben dat het wel degelijk zo was.

Zottegem rond 1150

Het eerste Zottegem in de vallei van de Bettelhovebeek omstreeks 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Kunnen we nog verder in het verleden kijken en dit visualiseren? Infeite niet, want er zijn slechts weinig feiten en heel veel veronderstellingen.  Stond er bijvoorbeeld een houten woontoren als voorloper van de stenen woontoren?  Waarschijnlijk wel, maar buiten een verbrand laagje aarde onder de funderingen van de woontoren zijn er geen sporen van.  Stond er een houten kerk als voorloper van de stenen dorpskerk? Vermoedelijk wel, maar er zijn nog geen sporen van terug gevonden. Daarom kiezen we ervoor om geen visualisaties te maken van dit allereerste begin, omdat we vrijwel geen concrete informatie hebben.

Wat weten we dan wel van het prille begin van Zottegem?  De naam Zottegem zelf geeft ons reeds enige informatie, want stamt uit de tijd van de Frankische kolonisatie, die vooral in de 6de-7de eeuw plaatsvond.  Toen vestigden er zich immers stammen, uit wat vandaag Duitsland is, en die nederzettingen werden meestal genoemd naar het opperhoofd.  De naam Zottegem komt van Sotto-inga-haim, dus de nederzetting van Sotto.  Ook Erwetegem, Godveerdegem en Leeuwergem zijn gelijkaardige inga-haim-namen.  We kunnen dus vermoeden dat de nederzetting, die je hierboven gevisualiseerd ziet, ergens zijn oorsprong had in die tijd, misschien wel op de Egmontsite zelf.

Strijpen-Zottegem

Het grondgebed van Strijpen en Zottegem (beeld: gemeentebestuur Zottegem)

Daarnaast weten we ook dat Zottegem infeite ontstaan is uit Strijpen.  Het valt op dat Zottegem als het ware uit het gebied van Strijpen is genomen (zie beeld hierboven).  We weten ook dat Zottegem geen leengebied was maar volle eigendom van de heren van Zottegem, en dat zij daardoor het gebied als een Vrijheid konden organiseren, m.a.w. zij bepaalden zelf de belastingen en de wetten binnen dit gebied en hoefden geen opbrengsten ervan aan andere personen of instanties af te staan.  We kunnen dus vermoeden dat de heren van Zottegem op een of andere manier een deel van Strijpen konden verwerven als hun volle eigendom.

Advertisements

2 thoughts on “Het prille begin van Zottegem

  1. Pingback: Een verkeerde gok | Het Egmontkasteel herleeft!

  2. Pieter Craenen

    De onderste verdieping van de stenen toren uit de eerste helft van de 12de eeuw is blijkbaar nog aanwezig in de kelder van het Egmontkasteel. Welke steen(soort) werd hiervoor destijds gebruikt, en waar kwam die vandaan ? Is dat nog te achterhalen ?
    Bijzonder interessante blog, en schitterend gepresenteerd !
    Pieter C.

    Reply

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s