Tag Archives: archeologisch park

Een verkeerde gok

In deze blog hebben we het reeds gehad over hoe Zottegem eruit zag in de twaalfde eeuw. We nemen de draad daar weer op, aan het eind van de twaalde eeuw, wanneer Walter heer van Zottegem is.  Hij is een Vlaamse ridder die in dienst staat van Boudewijn IX, de graaf van Vlaanderen, en dus betrokken is bij de veldslagen die de graaf voert. Hij neemt ook vaak deel aan toernooien, een echte vechtersbaas dus.

K056861b

In de Chroniques de Saint-Denis, geschreven tussen 1332 en 1350, staat dit mooie maar bloedige strijdtafereel tussen ridders in de 12de eeuw (British Library, Royal 16G VI, f. 379r)

Wanneer Boudewijn in 1202 op kruistocht vertrekt, gaat heer Walter mee. De kruistocht dient echter meer de belangen van Venetië, die de kruistocht financiert, dan het herveroveren van het Heilige Land, en zo veroveren de kruisvaarders Constantinopel, in die tijd de grootste en rijkste christelijke stad van de wereld, en concurrent van Venetië.

E015026

Monniken begeleiden de Franse koning en zijn ridders die op kruistocht vertrekken (British Library, Royal 16G VI, f. 404v)

Graaf Boudewijn wordt uitgeroepen tot keizer van Constantinopel, maar bij een lokale opstand wordt hij gevangen genomen door Bulgaren en verdwijnt voorgoed spoorloos.  De kruistocht wordt afgeblazen en heer Walter keert in 1204 terug naar Zottegem.

Baudouin de Flandre

Graaf Boudewijn IX van Vlaanderen wordt gekroond tot keizer van Constantinopel (BnF, Fr. 22495, f. 257)

Heer Walter bouwt zijn versterkte woonplaats in Zottegem verder uit en laat de grote zaal herbouwen in baksteen.  Baksteen was in die tijd een nieuwe techniek, die Walter tijdens die kruistocht zeker gezien zal hebben in de landen rondom de Middellandse Zee.  Van deze grote zaal is door de archeologen alleen de middenzuil teruggevonden, deels gemaakt in baksteen.  De plaats van deze grote zaal wordt aangegeven door de pijl hieronder, maar we hebben weinig meer informatie.

Zottegem_1150_aula_1

Op dit beeld van Zottegem rond 1150 toont de pijl waar Walter I van Zottegem de grote zaal laat herbouwen (beeld: Visual Dimension bvba)

In 1212 sterft heer Walter, hij wordt opgevolgd door zijn zoon Walter II. In het zelfde jaar trouwt Johanna, de dochter van de verdwenen graaf van Vlaanderen, met Ferrand van Portugal, die daardoor graaf van Vlaanderen wordt.  Alhoewel de Franse koning dit huwelijk had geregeld, toch komt het jonge paar twee jaar later in opstand omdat de Franse koning het zuidelijk deel van Vlaanderen had ingepalmd.  Ferrand zoekt steun bij de Duitse keizer, de hertog van Brabant en de koning van Engeland, brengt een groot leger op de been en valt het kleinere Franse leger aan bij Bouvines (vandaag in Noord-Frankrijk).

Bouvines

Een alliantie van Vlaamse, Engelse en Duitse troepen trachten de Franse troepen te verslaan in de slag bij Bouvines (British Library, Royal 16G VI, f. 360r)

Het leger van de graaf van Vlaanderen wordt aangevoerd door heer Arnulf van Oudenaarde. Zijn halfbroers, Walter en Boudewijn van Zottegem, trekken natuurlijk mee ten strijde.  De Vlamingen slaan de Franse troepen sterk terug en slagen er zelfs in de Franse koning uit het zadel te lichten, maar hij kan ontkomen.

E124154

De Vlaamse troepen drijven de Franse koning in het nauw (British Library, Royal 16G VI f. 356v)

De Duitse troepen bezwijken echter en het geallieerde leger van de graaf van Vlaanderen verliest onverwacht de slag. De Vlaamse graaf wordt samen met vele ridders gevangen genomen.

K058404b

De Franse koning en zijn ridders omsingelen de Vlaamse graaf (links) en laten hem gevangen (rechts) wegvoeren (British Library, Royal 16G VI, f. 384)

De verliezers moeten het zwaar bekopen.  Graaf Ferrand kwijnt twaalf jaar lang weg in de gevangenis in Frankrijk. Oudenaarde wordt verplicht zijn stadsomwalling af te breken en Zottegem wordt vermoedelijk platgebrand.  De archeologen hebben immers op de Egmontsite een belangrijke brandlaag gevonden die rond deze tijd te situeren valt.

Zottegem_1214_Burning

Zottegem wordt vermoedelijk platgebrand in 1214 als weerwraak voor de deelname aan de slag bij Bouvines (beeld: Visual Dimension bvba)

Walter en Boudewijn van Zottegem vluchten terstond naar Engeland.  Wanneer ze terugkomen in 1215, komen ze beiden om want hun schip vergaat in een storm op de Noordzee.  Door deze schipbreuk heeft het geslacht van Zottegem geen mannelijke erfgenamen meer en komt dus tot een einde.

K065236_retouch

Walter II van Zottegem en zijn broer vluchten naar Engeland maar komen om in een storm op de Noordzee (British Library, Royal 16G VI, f. 325, aangepast)

Hun zus Aleide, enig overgebleven erfgenaam, trouwt enkele jaren later met ridder Zeger van Edingen.  Hij herbouwt de kasteelsite – ditmaal omringd met een muur – en bouwt een nieuwe grote zaal.  Er is vermoedelijk nog geen slotgracht van betekenis.

Zottegem_1300_close

De door Zeger van Edingen herbouwde Egmontsite rond 1230, ditmaal door een muur omgeven (beeld: Visual Dimension bvba)

De kasteelmuren sluiten aan op de woontoren (midden op het beeld hierboven), die nu een meer defensieve rol krijgt.  Er wordt immers niet meer gewoond in deze toren, maar in een mooi stenen gebouw, een grote zaal of aula (links op het beeld hieronder).

Zottegem_1300_aula

Virtuele reconstructie van de binnenkoer van de Egmontburcht rond 1300 met de aula (links) en de grote toren (rechts) (beeld: Visual Dimension bvba)

De zone van deze aula is nog niet opgegraven, we hebben dus geen gedetailleerde archeologische informatie.  Normaal bevat zo’n aula een keuken en opslagruimte op de benedenverdieping, en een grote zaal en privé woonkamer op de bovenverdieping.  We hebben deze aula gereconstrueerd naar de aula van Guédelon, die momenteel wordt afgewerkt.  In Guédelon (Frankrijk) wordt immers een kasteel uit de dertiende eeuw gebouwd volgens de technieken van die tijd.  Kijk zeker eens op deze website als je meer wil weten over kastelen uit de middeleeuwen.

Guedelon_2013

In Guédelon wordt een kasteel uit de dertiende eeuw gebouwd volgens de technieken van die tijd (foto: Chantier Médiéval de Guédelon)

Zeger van Edingen laat de inwoners van Zottegem nieuwe woningen oprichten in de zone rond de huidige Heldenlaan en bouwt bovenop de heuvel een nieuwe kerk en een marktplein, op de plaats waar die vandaag nog steeds zijn.  Waar de oude dorpskern (Ten Dorpe) was, zijn er dan slechts akkers meer. De burchtkerk op de Egmontsite blijft bestaan maar wordt waarschijnlijk alleen door de kasteelbewoners gebruikt.  Beide kerken zijn toegewijd aan Onze Lieve Vrouw.

Zottegem_1300_overview

Zottegem rond 1300, met bewoning rond de huidige Heldenlaan en de kerk en marktplaats op hun huidge plaats bovenop de heuvel (beeld: Visual Dimension bvba)

Zottegem_1300_TenDorpe

Zicht op de Egmontsite rond 1300 vanuit de voormalige dorpskern Ten Dorpe (beeld: Visual Dimension bvba)

Dat de bewoning zich in de dertiende eeuw verplaatst naar de zone van de Heldenlaan, bewijzen opgravingen daar die in de zomer van 2010 een waterleiding blootlegden.

waterleiding Heldenlaan kl

In 2010 opgegraven waterleiding uit de 13de eeuw aan de Heldenlaan (foto: archeologisch team Velzeke)

De muurrestanten die momenteel zichtbaar zijn op de site geven een aanwijzing waar de kasteelmuur in de dertiende eeuw liep (zie foto hieronder).

IMG_0247

De onderkant van de muren in breuksteen (links en rechts) is vermoedelijk gebouwd in de dertiende eeuw (foto: stadsbestuur Zottegem)

Als je even bladert in de online Flandria Illustrata van Sanderus, die de belangrijkste sites van Vlaanderen toont rond 1640, dan merk je dat er toen nog heel wat adelijke families in dergelijke versterkte woonburchten woonden.  Zottegem vind je op pg. 297, maar de evolutie tot het kasteel dat je daar ziet, kan je lezen in de komende bijdrages op deze blog.  Een site, die sterk gelijkt op het kasteel van Zottegem in de 13de eeuw, kan je vandaag nog steeds vinden in Fayt-le-Franc (bij Dour in Henegouwen).

Fayt-le-Franc_050817_(9)

De versterkte hoeve in Fayt-le-Franc, Henegouwen (foto: Wikipedia)

Zottegem wordt vanaf 1218 bestuurd door de heren van Edingen.  Dit verhaal nemen we op in de volgende bijdrage op deze blog.

Advertisements

De oudste kerk van Zottegem

Meer en meer zijn specialisten het er over eens dat Zottegem is ontstaan in de nabijheid van het Egmontkasteel.  Er zijn aanwijzingen via plaatsnamen dat er in de zone tussen het Egmontkasteel en de huidige spoorweg reeds in de zesde-zevende eeuw de nederzetting Ten Dorpe lag.

Aan de andere kant van de weg (de huidige Desiré Van den Bosschestraat) verscheen, vermoedelijk in de elfde eeuw, de vesting van de Heren van Zottegem, die bestond uit een woontoren en een kerk. De onderste verdieping van de woontoren kan je vandaag nog zien in de kelder van het Egmontkasteel, de funderingen van de kerk zijn zichtbaar in het archeologisch park van het Egmontkasteel.  Deze kerk deed waarschijnlijk dienst als dorpskerk van Ten Dorpe.  De stenen kerk, die in 1986-87 en 1993-94 door Dirk Van Eenhooge werd opgegraven, werd vermoedelijk aan het begin van de 12de eeuw gebouwd. Vermoedelijk was er voor die tijd een houten kerk, maar daar zijn momenteel geen sporen van gekend.

burchtkerk

Funderingen van de oudste kerk van Zottegem in het archeologisch park van het Egmontkasteel (foto: D. Pletinckx)

De opgravingen toonden dat deze stenen kerk een koortoren had, m.a.w. de toren van de kerk bevond zich niet aan de westzijde maar boven het koor van de kerk.  Dit is een uitzonderlijke kerkvorm, die weinig voorkomt in Vlaanderen, maar eerder gebruikelijk was in Duitsland, meer bepaald in het Rijnland.  Daarom willen we hier speciale aandacht besteden aan deze kerk en deze visualiseren.

opgravingsplan burchtkerk

Opgravingsplan van de kerk, de gearceerde muren behoren tot latere gebouwen van het kasteel (Dirk Van Eenhooge)

Uit de opgravingen blijkt dat de toegang tot de kerk zich in de zijgevel van de kerk bevond.  Er was een tweede deur die rechtstreeks toegang gaf tot het koor.  De kerk was voor die tijd behoorlijk groot, en zeker groter dan een burchtkapel.  Er zijn aanwijzingen dat er op het moment van de bouw van deze kerk nog geen kasteel of slotgracht was, maar alleen een woontoren, waar de heer van Zottegem kon verblijven (binnenkort meer daarover).  Rondom deze kerk was er een kerkhof.  Aan de achterzijde van de kerk werden de graven van een twaalftal kinderen gevonden, vermoedelijk waren zij nog niet gedoopt.

periode1

Virtuele reconstructie van de oudste kerk van Zottegem in de twaalfde eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Binnenin deze kerk waren er rondom stenen zitbanken. Er waren geen stoelen in de kerk, want dat gebruik werd pas rond 1800 ingevoerd. Ook de fundering van het altaar werd bij de opgravingen teruggevonden. Het dak had vermoedelijk slechts een lichte helling, er was geen zolder.

interieur

Interieur van de oudste kerk van Zottegem in de twaalfde eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Bij de reconstructie konden we gebruik maken van een Duitse databank waarin een paar duizend afbeeldingen van kerken met een koortoren opgeslagen zijn (probeer de zoekterm chorturm).

Merenberg-Reichenborg

De kerk van Merenberg-Reichenborg (Duitsland) uit de 13de eeuw, met koortoren (foto: Bildindex.de)

Uit de opgravingen bleek ook dat deze kerk rond het begin van de dertiende eeuw werd verbouwd en dat deze verbouwing te maken heeft met een brand (vermoedelijk betreft het de vergelding voor de slag bij Bouvines in 1214 waarin de heren van Zottegem een belangrijke rol speelden maar verloren). Het is waarschijnlijk dat kort daarvoor het kasteel werd gebouwd, m.a.w. de dorpskerk werd omgevormd tot burchtkerk.  Op bovenstaande opgravingstekening kan je zien dat aan de oostzijde een burchtgebouw mooi aansluit aan de toren van de kerk.

periode2

De kerk werd in de 13de eeuw verbouwd met aparte toegang voor de kasteelheer (beeld: Visual Dimension bvba)

Bij deze verbouwing werd de toegangsdeur naar de westzijde verplaatst en werd centraal in het schip een kolom gebouwd (zie opgravingsplan hierboven).  Deze kolom ondersteunde vrijwel zeker een zware balk, die een zoldering droeg.  Dit betekent ook dat het dak steiler was en dus de toren hoger.  Aangezien de kolom rechthoekig was, had ze waarschijnlijk de bijkomende functie om een tussenverdiep te dragen (zie reconstructietekening hieronder).

interieur

Interieur van de burchtkerk in de dertiende eeuw (visualisatie: Visual Dimension bvba)

Het is mogelijk dat dit tussenverdiep werd gebruikt door de kasteelheer die hier de mis kon volgen zonder zich onder het dienstpersoneel te moeten mengen.  Ook kon men vanop dit tussenverdiep gemakkelijk op de zolder van de kerk komen.  Zolders van kerken werden regelmatig gebruikt voor de opslag van bijv. graan.

boven

Zicht vanop de veronderstelde tussenverdieping van de burchtkerk (visualisatie: Visual Dimension bvba)

bovenverdieping burchtkerk

Binnenaanzicht naar het koor van de burchtkerk vanop de tussenverdieping (visualisatie: Visual Dimension bvba)

We hebben in verschillende Duitse kerken met koortoren voorbeelden gevonden van een gelijkaardige constructie (zie afbeelding hieronder).  Volgens archeoloog Dirk Van Eenhooge kwam deze typisch Duitse kerkvorm met koortoren ook voor in Henegouwen en het oude hertogdom Brabant. Waarom de oudste kerk van Zottegem deze mogelijke invloeden heeft is nog niet duidelijk.

binnen

Binnenaanzicht van de koortorenkerk van Merenberg-Reichenborg, Duitsland (foto’s: Bildindex.de)

Toegang tot dit tussenverdiep in de kerk had men via een buitentrap (zie visualisatie van de buitenzijde van de kerk hierboven).  In de foto hieronder vind je een gelijkaardige buitentrap die werd bewaard aan een kerk in Duitsland.

St_Cyriak_Sulzburg Wikipedia

Aparte toegang tot een westelijke loge in de Sint-Cyriakkerk in Sulzburg, Duitsland (foto: Wikipedia)

Er is een sterk vermoeden dat bij de bouw van het Egmontkasteel de inwoners van Ten Dorpe werden verplaatst naar het huidige stadscentrum en dat op de plaats van de oude dorpskern een grote spaarvijver werd gemaakt die de slotgracht van het kasteel van water voorzag.  Deze gedwongen verhuizing en stichten van een nieuwe woonkern met eigen rechten wordt ook dorfsballung genoemd en vond vermoedelijk plaats aan het begin van de dertiende eeuw onder heer Walter I van Zottegem (dus voor 1212, alhoewel we de eerste schriftelijke vermelding ervan pas terugvinden in 1275).  De nieuwe bewoningskern rond de huidige Markt zal direct – of pas na een tijdje, dat weten we niet – een eigen kerk hebben gekregen, nl. de huidige OLV-kerk, zodat de kerk in het kasteel werd gereduceerd tot burchtkapel.

In de volgende bijdragen zullen we dieper ingaan op dit ontstaan van Zottegem en het Egmontkasteel.

Het Egmontkasteel, een monument met een rijk verhaal

Deze blog maakt de geschiedenis van het Egmontkasteel in Zottegem zichtbaar en bevattelijk.  Het kasteel wordt genoemd naar één van zijn meest bekende bewoners, graaf Lamoraal van Egmont.  Laat ons daarom beginnen met één van de meest bekende tekeningen van het kasteel, die in 1644 verscheen in de Flandria Illustrata van Antonius Sanderus.  De tekening toont niet alleen het kasteel maar ook de stadskern met het stadhuis, de markt en de OLV-kerk. Deze tekening kan ons een idee geven hoe het kasteel en Zottegem er uitzagen in de tijd van Lamoraal van Egmont.

Zottegem_Sanderus

Zottegem in de Flandria Illustrata (1641-1644) door A. Sanderus

Wanneer we in detail naar het kasteel kijken, zien we een woonkasteel met rechts een vleugel met een dubbele gaanderij (oostvleugel) en trap naar de tuin, en links een vleugel met vier traptorens en met twee kleinere bijgebouwen (noordvleugel).  Links van het kasteel zien we een grote boomgaard, vooraan een toegangspoort die deels in puin ligt.

Zottegem_Sanderus_detail

Het Egmontkasteel in de Flandria Illustrata (1641-1644) door A. Sanderus

De oostvleugel, die vandaag nog steeds bestaat, is de vleugel met de dubbele gaanderij, alle andere delen zijn vandaag verdwenen. Op basis van vele verschillende bronnen kwamen we tot volgende voorlopige 3D reconstructie van het kasteel.

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 (Visual Dimension) - zelfde standpunt als Sanderustekening

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 – zelfde standpunt als Sanderustekening (beeld: Visual Dimension)

3D Egmontkasteel 1640

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 – zicht vanuit de boomgaard (beeld: Visual Dimension)

Van dit kasteel weten we dat er rond 1600 een belangrijke brand woedde in de noordvleugel. Uit het archeologisch onderzoek van deze verdwenen noordvleugel weten we dat deze zich uitstrekte over de volledige breedte van het terrein.  De vervallen poort is mogelijk ook een gevolg van deze brand.  Het kasteel in de tijd van Lamoraal van Egmont was dus vermoedelijk een stuk groter en indrukwekkender.  Het kasteel, zoals het door Sanderus wordt getoond, was eigendom van de kleinkinderen van Lamoraal en niet zolang erna (in 1707) zal het overgaan in de handen van de familie Pignatelli, die niet bij machte waren het te onderhouden.  In een van de volgende bijdragen aan deze blog zullen we een reconstructie van het kasteel ten tijde van Lamoraal van Egmont tonen.

Bij het reconstrueren van het kasteel maken we gebruik van een brede waaier van informatie.  Een belangrijk deel hiervan zijn archeologische vondsten.  In 1986-1987 en 1993-1994 groef archeoloog Dirk Van Eenhooge delen van het kasteel op en deed hij onderzoek naar de bouwsporen in de vleugel die nog rechtstaat.

opgravingsresultaten 1640

Opgravingsresultaten van de fase rond 1640 (Dirk van Eenhooge)

In de lente van 2012 werd dit aangevuld met onderzoek door grondradar. Dit toestel stuurt radiogolven in de bodem en geeft een beeld van wat in de grond zit op basis van de gereflecteerde golven, het lijkt dus een beetje op medische echografie.  Op die manier kan snel archeologische informatie worden verzameld zonder graven.

grondradar

Onderzoek van de kasteelsite met grondradar (foto: Daniël Pletinckx)

grondradar

Onderzoek van de kasteelsite met grondradar (foto: Daniël Pletinckx)

In het huidige gebouw (oostvleugel van het Egmontkasteel) werden bij de restauratie vele sporen gevonden van oudere structuren die dateren van de tijd van Lamoraal van Egmont of vroeger.

bouwsporen

Sporen van de onderste gaanderij in het huidige gebouw (foto: Eline Tavernier)

bouwsporen

Sporen van de bovenste gaanderij in het huidige gebouw (foto: Danny Lamarcq)

Een interpretatie van deze sporen door Dirk Van Eenhooge is slechts één van de vele bronnen die werden gebruikt bij de bovenstaande virtuele reconstructie.

gebouwsporen 1500

Sporen van de weggebroken gaanderij en reconstructie ervan (tekening: Dirk Van Eenhooge)

Heb je zelf informatie over het Egmontkasteel of heb je aanvullingen of opmerkingen bij deze blog, laat het ons weten door hierboven een reactie te posten! We kijken er naar uit!