Tag Archives: landschapsreconstructie

De evolutie van het Egmontkasteel doorheen de tijd

Deze blog vertelt het rijke verhaal van de geschiedenis van het Egmontkasteel, van versterkte woonsite in de elfde en twaalfde eeuw over versterkte burcht in de dertiende en veertiende eeuw tot woonburcht in de vijftiende en zestiende eeuw.

Zottegem_1300

Het Egmontkasteel rond 1300

We hebben zopas een video gemaakt die deze evolutie toont. Het toont de drie gereconstrueerde fases rond 1150, 1300 en 1640.  De video werd gebruikt in de promovideo van het project De Kleine Loire.

Zottegem_1150

Het Egmontkasteel en het omringende landschap in 1150

Zottegem_1300

Het Egmontkasteel en het omringende landschap in 1300 (zelfde standpunt)

Zottegem_1640

Het Egmontkasteel en Zottegem rond 1640

Advertisements

Het prille begin van Zottegem

Zottegem wordt voor het eerst in een document als Sottengem vermeld in 1088.  Rond die tijd is er ene Rothardus heer van Zottegem en Ressegem.  Vanaf dat moment worden de heren van Zottegem regelmatig vermeld, in aktes maar ook als ridder in veldslagen of de kruistochten of als burchtgraaf van Gent. We weten niet met zekerheid hoe Zottegem eruit zag op dat moment aan het eind van de elfde eeuw, maar opgravingen op de Egmontsite vertellen ons meer over de periode kort erna.

eerste fase

Archeologische resten van de eerste fase (1) op de Egmontsite (in stippellijn het latere kasteel, tekening: Dirk van Eenhooge)

In de eerste helft van de twaalfde eeuw stond er op de plaats van het Egmontkasteel niet alleen een stenen dorpskerk maar ook een stenen toren, waarin de heren van Zottegem verbleven.  De onderste verdieping van deze toren is nog steeds aanwezig in de kelder van het Egmontkasteel.  Grondig onderzoek van deze restanten leert ons dat deze toren niet echt een militaire functie had maar eerder werd gebruikt als woontoren.  Dit leiden we ondermeer af uit het feit dat deze toren niet hoger stond dan het omliggende terrein terwijl torens met een militaire functie (donjon) meestal verhoogd staan (op een zogenaamde motte).  Ook had deze toren oorspronkelijk een deur in de onderste verdieping, wat ongebruikelijk is voor stenen torens met een defensief karakter, en draait de trap in de verkeerde richting (de verdediger houdt zijn zwaard in de rechterhand).  Het bewaarde gedeelte van deze woontoren deed volgens archeoloog Dirk Van Eenhooge dienst als voorraadruimte.

woontoren

Tekeningen van het bewaarde deel van de woontoren (in stippellijn latere verbouwingen, tekening Dirk van Eenhooge)

We weten niet precies waarom deze woontoren van de heren van Zottegem geen militair belang had.  Misschien waren er andere militaire steunpunten in de buurt, die ons vandaag onbekend zijn.  De heren van Zottegem waren ook heren van Ressegem.  In Ressegem is de motte nog steeds goed bewaard als een heuvel naast de kerk, omringd door water. De motteheuvel heeft vandaag een diameter van 40 m en een hoogte van 10 m.  Er is een mooie publicatie verschenen over de geschiedenis en archeologie van deze motte, uitgegeven door de heemkundige kring van Herzele.

kaft motte Ressegem

Publicatie over de motte van Ressegem (Heemkundige kring Herzele)

De woontoren en de dorpskerk op de Egmontsite waren vermoedelijk deel van een afgesloten site waarbinnen meerdere gebouwen stonden.  Meestal hadden dergelijke plaatsen schuren, opslagruimtes waarin de oogst werd bewaard, een grote zaal, een smidse, een moestuin en een waterput. Net buiten de site kunnen we dingen vermoeden als ovens voor het bakken van brood. Er zijn geen aanwijzingen dat er reeds een gracht was rondom deze site.  Archeoloog Dirk Van Eenhooge vermoedt echter wel een gracht rondom de woontoren (zie gearceerd gebied met vraagteken op het opgravingsplan hierboven).

Egmontsite rond 1150

Virtuele reconstructie van De Egmontsite rond 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Bij de reconstructie vergelijken we natuurlijk met publicaties over andere kastelen en versterkte sites in de twaalfde eeuw maar ook met enkele historische parken waar dergelijke sites onder wetenschappelijke begeleiding werden herbouwd.  De Egmontsite moet zeker gelijkaardig zijn geweest aan de site van Bachritterburg (Zuid-Duitsland), die werd gereconstrueerd naar de toestand van het midden van de dertiende eeuw (gebaseerd op opgravingen).  We denken dat deze site goed vergelijkbaar is met het Zottegem van de 12de eeuw, alhoewel ze kleiner is en geen kerk bevat.

Bachritterburg

De gereconstrueerde site van Bachritterburg (Duitsland) met woontoren (links) en voorhof (midden 13de eeuw)

Daarnaast hebben we ook vergeleken met andere sites zoals Bärnau-Tachov (Zuid-Duitsland, achtste tot twaalfde eeuw), Lütjenburg (Noord-Duitsland, twaalfde tot dertiende eeuw) en Saint-Sylvain d’Anjou (Frankrijk, einde tiende eeuw). Deze sites hebben allemaal een mottetoren maar zijn toch voor een deel vergelijkbaar met de situatie in Zottegem.

Bärnau Tachov site

De gereconstrueerde site van Bärnau-Tachov (Duitsland) met de mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Luneburg motte

Gereconstrueerde site van Lütjenburg (Duitsland) met voorhof (links), mottetoren (midden) en kapel (rechts)

motte Saint Sylvain d'Anjou

Gereconstrueerde mottesite in Saint Sylvain d’Anjou (Frankrijk) met mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Naast deze woonplaats van de heren van Zottegem lag ook een dorp met vermoedelijk een dries en een marktplaats. Niet alleen werd dit dorp als Ten Dorpe gelocaliseerd door specialist Luc Van Durme op basis van oude plaatsnamen (toponiemen), ook zien we in de perceelsgrenzen op oude kaarten nog sporen van deze nederzetting.  Aangezien er geen opgravingen of gedetailleerde historische beschrijvingen van deze dorpskern beschikbaar zijn, is onderstaande reconstructie in zekere mate hypothetisch.

Ten Dorpe in 1150

Zottegem rond 1150 met de nederzetting Ten Dorpe op de voorgrond (beeld: Visual Dimension bvba)

Vrijwel iedereen was boer en had dieren (varkens, schapen, misschien enkele runderen en paarden).  Dieren konden vrij rondlopen en grazen (onder het wakend oog van een herder).  Een dorpskern in de twaalfde eeuw had dus steeds een dries, dat is een omheinde plaats waarin de dieren van het dorp elke avond werden samengebracht voor de nacht. Deze dries lag steeds in het midden van het dorp want iedereeen wou zijn dieren in het oog kunnen houden.

Zottegem_1150_kouter

De kouter van Zottegem met één van de doorgangen, dit wordt later de Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De kouter (de velden van het dorp) waren omringd door een haag om te beletten dat grazende dieren schade zouden aanbrengen, er waren immers nog geen weiden of stallen.  Doorgaande wegen hadden een afsluiting, wie passeerde moest er voor zorgen dat de afsluiting van de kouter weer mooi dicht was. Er was ook een vekeman die er voor zorgde dat alle poortjes dicht waren en er geen dieren de oogst vernielden.  De familienaam Vekemans is dus afkomstig van deze officiële functie in de middeleeuwse maatschappij.

Kouter Zottegem in 1150

De eerste kouter van Zottegem was gelegen rondom de huidige Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De bewoners van het dorp hadden een kerk binnen de omheinde woonplaats van de heer. Het was de heer van Zottegem die de kerk had gebouwd op zijn grond en er dus ook eigenaar van was (dit noemt men een eigenkerk).  We weten dat de heer van Zottegem eigenaar bleef van de kerk van Zottegem tot het einde van de achttiende eeuw.  Rondom de kerk duidt een haag (soms ook greppel of muur) het kerkhof aan. Men mocht pas in deze heilige grond worden begraven indien men gedoopt was.  Daarom werden kinderen achter de kerk begraven want men werd in die tijd pas gedoopt als men bijna volwassen was.

Kerk op de Egmontsite in 1150

Naast de woontoren stond rond 1150 een kerk met kerkhof (beeld:Visual Dimension bvba)

Is deze visualisatie van het eerste Zottegem nu correct? Wel, infeite kunnen we deze vraag niet beantwoorden omdat we weinig archeologische en historische gegevens hebben en deze beschikbare gegevens worden geïnterpreteerd tot een consistente oplossing die het meest waarschijnlijk is, maar waarvan we geen zekerheid hebben dat het wel degelijk zo was.

Zottegem rond 1150

Het eerste Zottegem in de vallei van de Bettelhovebeek omstreeks 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Kunnen we nog verder in het verleden kijken en dit visualiseren? Infeite niet, want er zijn slechts weinig feiten en heel veel veronderstellingen.  Stond er bijvoorbeeld een houten woontoren als voorloper van de stenen woontoren?  Waarschijnlijk wel, maar buiten een verbrand laagje aarde onder de funderingen van de woontoren zijn er geen sporen van.  Stond er een houten kerk als voorloper van de stenen dorpskerk? Vermoedelijk wel, maar er zijn nog geen sporen van terug gevonden. Daarom kiezen we ervoor om geen visualisaties te maken van dit allereerste begin, omdat we vrijwel geen concrete informatie hebben.

Wat weten we dan wel van het prille begin van Zottegem?  De naam Zottegem zelf geeft ons reeds enige informatie, want stamt uit de tijd van de Frankische kolonisatie, die vooral in de 6de-7de eeuw plaatsvond.  Toen vestigden er zich immers stammen, uit wat vandaag Duitsland is, en die nederzettingen werden meestal genoemd naar het opperhoofd.  De naam Zottegem komt van Sotto-inga-haim, dus de nederzetting van Sotto.  Ook Erwetegem, Godveerdegem en Leeuwergem zijn gelijkaardige inga-haim-namen.  We kunnen dus vermoeden dat de nederzetting, die je hierboven gevisualiseerd ziet, ergens zijn oorsprong had in die tijd, misschien wel op de Egmontsite zelf.

Strijpen-Zottegem

Het grondgebed van Strijpen en Zottegem (beeld: gemeentebestuur Zottegem)

Daarnaast weten we ook dat Zottegem infeite ontstaan is uit Strijpen.  Het valt op dat Zottegem als het ware uit het gebied van Strijpen is genomen (zie beeld hierboven).  We weten ook dat Zottegem geen leengebied was maar volle eigendom van de heren van Zottegem, en dat zij daardoor het gebied als een Vrijheid konden organiseren, m.a.w. zij bepaalden zelf de belastingen en de wetten binnen dit gebied en hoefden geen opbrengsten ervan aan andere personen of instanties af te staan.  We kunnen dus vermoeden dat de heren van Zottegem op een of andere manier een deel van Strijpen konden verwerven als hun volle eigendom.

Landschapsreconstructie

Wanneer we het verleden terug tot leven trachten te brengen, kunnen we vandaag niet alleen gebruik maken van softwareprogramma’s die gebouwen in 3D tonen, maar ook het landschap in al zijn aspecten simuleren.  Dergelijke programma’s worden veel gebruikt in films, zoals de Hobbit of Avatar, maar kunnen evenzeer ingezet worden om op een historisch correcte manier het landschap te visualiseren waarin onze voorouders leefden.

Egmontkasteel

Visualisatie van het Egmontkasteel in 1640 met Zottegem op de achtergrond (beeld:Visual Dimension bvba)

We ontwerpen dus de gebouwen in een software voor architectuurontwerp, waarbij de gebouwen reeds op het terrein worden geplaatst. Dit terrein is afkomstig van lasermetingen die vanuit een vliegtuig worden gedaan (deze techniek heet LIDAR), maar waarbij alle moderne elementen (zoals bijv. de spoorwegberm) worden verwijderd om het oorspronkelijke terrein zo goed mogelijk te reconstrueren.  In het beeld hierboven zie je het Egmontkasteel met op de achtergrond de heuvel waarop Zottegem werd ingeplant in de 13de eew, de huidige Heldenlaan is zichtbaar als de brede dreef van het kasteel naar de kerk.

Egmontkasteel

Het Egmontkasteel in het landschap (beeld: Visual Dimension bvba)

Na het reconstrueren van de gebouwen en het terrein, worden het landschap ingekleurd met verschillende types bodem en ingevuld met planten en bomen. Dit gebeurt in een programma voor landschapsreconstructie die gebruik maakt van een ruime bibliotheek van planten en bomen, die op een natuurlijke manier automatisch in het landschap worden ingeplant.  Daarnaast laat het programma toe om door de mens uitgevoerde terreinaanpassingen (zoals de wegen, de slotgracht of de dorpsvijver die je in bovenstaand beeld ziet) met hun correcte afmetingen toe te voegen.  Op deze manier ontstaat een zo nauwkeurig mogelijk 3D model van de toestand in een bepaalde periode van het verleden, dat we dan kunnen vergelijken met de oude afbeeldingen die we kennen.

Detail uit de Ferrariskaart (1775) die de molenvijver en de beekzone naast het kasteel toont

Detail uit de Ferrariskaart (1775) die de molenvijver en de beekzone naast het kasteel toont (Kon. Bib. Brussel)

Het inplanten van al deze landschapselementen is gebaseerd op grondige studie van oud kaartmateriaal maar ook op de studie van plaatsnamen (toponiemen), waarin vooral het werk van Luc Van Durme heel nuttig is.  Hierbij wordt ook nauwkeurig nagekeken hoe alle landschapselementen op mekaar inspelen.  Zo bijv. voedt de dorpsvijver in bovenstaand reconstructiebeeld de slotgracht van het kasteel. Naast de dorpsvijver staat de duiventoren die ook op de ets van Sanderus staat afgebeeld.

Detail van de afbeelding van het Egmontkasteel door A. Sanderus (1641-44)

Detail van de afbeelding van het Egmontkasteel met dorpsvijver en duiventoren door A. Sanderus (1641-44)

Het Egmontkasteel, een monument met een rijk verhaal

Deze blog maakt de geschiedenis van het Egmontkasteel in Zottegem zichtbaar en bevattelijk.  Het kasteel wordt genoemd naar één van zijn meest bekende bewoners, graaf Lamoraal van Egmont.  Laat ons daarom beginnen met één van de meest bekende tekeningen van het kasteel, die in 1644 verscheen in de Flandria Illustrata van Antonius Sanderus.  De tekening toont niet alleen het kasteel maar ook de stadskern met het stadhuis, de markt en de OLV-kerk. Deze tekening kan ons een idee geven hoe het kasteel en Zottegem er uitzagen in de tijd van Lamoraal van Egmont.

Zottegem_Sanderus

Zottegem in de Flandria Illustrata (1641-1644) door A. Sanderus

Wanneer we in detail naar het kasteel kijken, zien we een woonkasteel met rechts een vleugel met een dubbele gaanderij (oostvleugel) en trap naar de tuin, en links een vleugel met vier traptorens en met twee kleinere bijgebouwen (noordvleugel).  Links van het kasteel zien we een grote boomgaard, vooraan een toegangspoort die deels in puin ligt.

Zottegem_Sanderus_detail

Het Egmontkasteel in de Flandria Illustrata (1641-1644) door A. Sanderus

De oostvleugel, die vandaag nog steeds bestaat, is de vleugel met de dubbele gaanderij, alle andere delen zijn vandaag verdwenen. Op basis van vele verschillende bronnen kwamen we tot volgende voorlopige 3D reconstructie van het kasteel.

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 (Visual Dimension) - zelfde standpunt als Sanderustekening

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 – zelfde standpunt als Sanderustekening (beeld: Visual Dimension)

3D Egmontkasteel 1640

3D reconstructie van het Egmontkasteel rond 1640 – zicht vanuit de boomgaard (beeld: Visual Dimension)

Van dit kasteel weten we dat er rond 1600 een belangrijke brand woedde in de noordvleugel. Uit het archeologisch onderzoek van deze verdwenen noordvleugel weten we dat deze zich uitstrekte over de volledige breedte van het terrein.  De vervallen poort is mogelijk ook een gevolg van deze brand.  Het kasteel in de tijd van Lamoraal van Egmont was dus vermoedelijk een stuk groter en indrukwekkender.  Het kasteel, zoals het door Sanderus wordt getoond, was eigendom van de kleinkinderen van Lamoraal en niet zolang erna (in 1707) zal het overgaan in de handen van de familie Pignatelli, die niet bij machte waren het te onderhouden.  In een van de volgende bijdragen aan deze blog zullen we een reconstructie van het kasteel ten tijde van Lamoraal van Egmont tonen.

Bij het reconstrueren van het kasteel maken we gebruik van een brede waaier van informatie.  Een belangrijk deel hiervan zijn archeologische vondsten.  In 1986-1987 en 1993-1994 groef archeoloog Dirk Van Eenhooge delen van het kasteel op en deed hij onderzoek naar de bouwsporen in de vleugel die nog rechtstaat.

opgravingsresultaten 1640

Opgravingsresultaten van de fase rond 1640 (Dirk van Eenhooge)

In de lente van 2012 werd dit aangevuld met onderzoek door grondradar. Dit toestel stuurt radiogolven in de bodem en geeft een beeld van wat in de grond zit op basis van de gereflecteerde golven, het lijkt dus een beetje op medische echografie.  Op die manier kan snel archeologische informatie worden verzameld zonder graven.

grondradar

Onderzoek van de kasteelsite met grondradar (foto: Daniël Pletinckx)

grondradar

Onderzoek van de kasteelsite met grondradar (foto: Daniël Pletinckx)

In het huidige gebouw (oostvleugel van het Egmontkasteel) werden bij de restauratie vele sporen gevonden van oudere structuren die dateren van de tijd van Lamoraal van Egmont of vroeger.

bouwsporen

Sporen van de onderste gaanderij in het huidige gebouw (foto: Eline Tavernier)

bouwsporen

Sporen van de bovenste gaanderij in het huidige gebouw (foto: Danny Lamarcq)

Een interpretatie van deze sporen door Dirk Van Eenhooge is slechts één van de vele bronnen die werden gebruikt bij de bovenstaande virtuele reconstructie.

gebouwsporen 1500

Sporen van de weggebroken gaanderij en reconstructie ervan (tekening: Dirk Van Eenhooge)

Heb je zelf informatie over het Egmontkasteel of heb je aanvullingen of opmerkingen bij deze blog, laat het ons weten door hierboven een reactie te posten! We kijken er naar uit!