Tag Archives: woontoren

Een verkeerde gok

In deze blog hebben we het reeds gehad over hoe Zottegem eruit zag in de twaalfde eeuw. We nemen de draad daar weer op, aan het eind van de twaalde eeuw, wanneer Walter heer van Zottegem is.  Hij is een Vlaamse ridder die in dienst staat van Boudewijn IX, de graaf van Vlaanderen, en dus betrokken is bij de veldslagen die de graaf voert. Hij neemt ook vaak deel aan toernooien, een echte vechtersbaas dus.

K056861b

In de Chroniques de Saint-Denis, geschreven tussen 1332 en 1350, staat dit mooie maar bloedige strijdtafereel tussen ridders in de 12de eeuw (British Library, Royal 16G VI, f. 379r)

Wanneer Boudewijn in 1202 op kruistocht vertrekt, gaat heer Walter mee. De kruistocht dient echter meer de belangen van Venetië, die de kruistocht financiert, dan het herveroveren van het Heilige Land, en zo veroveren de kruisvaarders Constantinopel, in die tijd de grootste en rijkste christelijke stad van de wereld, en concurrent van Venetië.

E015026

Monniken begeleiden de Franse koning en zijn ridders die op kruistocht vertrekken (British Library, Royal 16G VI, f. 404v)

Graaf Boudewijn wordt uitgeroepen tot keizer van Constantinopel, maar bij een lokale opstand wordt hij gevangen genomen door Bulgaren en verdwijnt voorgoed spoorloos.  De kruistocht wordt afgeblazen en heer Walter keert in 1204 terug naar Zottegem.

Baudouin de Flandre

Graaf Boudewijn IX van Vlaanderen wordt gekroond tot keizer van Constantinopel (BnF, Fr. 22495, f. 257)

Heer Walter bouwt zijn versterkte woonplaats in Zottegem verder uit en laat de grote zaal herbouwen in baksteen.  Baksteen was in die tijd een nieuwe techniek, die Walter tijdens die kruistocht zeker gezien zal hebben in de landen rondom de Middellandse Zee.  Van deze grote zaal is door de archeologen alleen de middenzuil teruggevonden, deels gemaakt in baksteen.  De plaats van deze grote zaal wordt aangegeven door de pijl hieronder, maar we hebben weinig meer informatie.

Zottegem_1150_aula_1

Op dit beeld van Zottegem rond 1150 toont de pijl waar Walter I van Zottegem de grote zaal laat herbouwen (beeld: Visual Dimension bvba)

In 1212 sterft heer Walter, hij wordt opgevolgd door zijn zoon Walter II. In het zelfde jaar trouwt Johanna, de dochter van de verdwenen graaf van Vlaanderen, met Ferrand van Portugal, die daardoor graaf van Vlaanderen wordt.  Alhoewel de Franse koning dit huwelijk had geregeld, toch komt het jonge paar twee jaar later in opstand omdat de Franse koning het zuidelijk deel van Vlaanderen had ingepalmd.  Ferrand zoekt steun bij de Duitse keizer, de hertog van Brabant en de koning van Engeland, brengt een groot leger op de been en valt het kleinere Franse leger aan bij Bouvines (vandaag in Noord-Frankrijk).

Bouvines

Een alliantie van Vlaamse, Engelse en Duitse troepen trachten de Franse troepen te verslaan in de slag bij Bouvines (British Library, Royal 16G VI, f. 360r)

Het leger van de graaf van Vlaanderen wordt aangevoerd door heer Arnulf van Oudenaarde. Zijn halfbroers, Walter en Boudewijn van Zottegem, trekken natuurlijk mee ten strijde.  De Vlamingen slaan de Franse troepen sterk terug en slagen er zelfs in de Franse koning uit het zadel te lichten, maar hij kan ontkomen.

E124154

De Vlaamse troepen drijven de Franse koning in het nauw (British Library, Royal 16G VI f. 356v)

De Duitse troepen bezwijken echter en het geallieerde leger van de graaf van Vlaanderen verliest onverwacht de slag. De Vlaamse graaf wordt samen met vele ridders gevangen genomen.

K058404b

De Franse koning en zijn ridders omsingelen de Vlaamse graaf (links) en laten hem gevangen (rechts) wegvoeren (British Library, Royal 16G VI, f. 384)

De verliezers moeten het zwaar bekopen.  Graaf Ferrand kwijnt twaalf jaar lang weg in de gevangenis in Frankrijk. Oudenaarde wordt verplicht zijn stadsomwalling af te breken en Zottegem wordt vermoedelijk platgebrand.  De archeologen hebben immers op de Egmontsite een belangrijke brandlaag gevonden die rond deze tijd te situeren valt.

Zottegem_1214_Burning

Zottegem wordt vermoedelijk platgebrand in 1214 als weerwraak voor de deelname aan de slag bij Bouvines (beeld: Visual Dimension bvba)

Walter en Boudewijn van Zottegem vluchten terstond naar Engeland.  Wanneer ze terugkomen in 1215, komen ze beiden om want hun schip vergaat in een storm op de Noordzee.  Door deze schipbreuk heeft het geslacht van Zottegem geen mannelijke erfgenamen meer en komt dus tot een einde.

K065236_retouch

Walter II van Zottegem en zijn broer vluchten naar Engeland maar komen om in een storm op de Noordzee (British Library, Royal 16G VI, f. 325, aangepast)

Hun zus Aleide, enig overgebleven erfgenaam, trouwt enkele jaren later met ridder Zeger van Edingen.  Hij herbouwt de kasteelsite – ditmaal omringd met een muur – en bouwt een nieuwe grote zaal.  Er is vermoedelijk nog geen slotgracht van betekenis.

Zottegem_1300_close

De door Zeger van Edingen herbouwde Egmontsite rond 1230, ditmaal door een muur omgeven (beeld: Visual Dimension bvba)

De kasteelmuren sluiten aan op de woontoren (midden op het beeld hierboven), die nu een meer defensieve rol krijgt.  Er wordt immers niet meer gewoond in deze toren, maar in een mooi stenen gebouw, een grote zaal of aula (links op het beeld hieronder).

Zottegem_1300_aula

Virtuele reconstructie van de binnenkoer van de Egmontburcht rond 1300 met de aula (links) en de grote toren (rechts) (beeld: Visual Dimension bvba)

De zone van deze aula is nog niet opgegraven, we hebben dus geen gedetailleerde archeologische informatie.  Normaal bevat zo’n aula een keuken en opslagruimte op de benedenverdieping, en een grote zaal en privé woonkamer op de bovenverdieping.  We hebben deze aula gereconstrueerd naar de aula van Guédelon, die momenteel wordt afgewerkt.  In Guédelon (Frankrijk) wordt immers een kasteel uit de dertiende eeuw gebouwd volgens de technieken van die tijd.  Kijk zeker eens op deze website als je meer wil weten over kastelen uit de middeleeuwen.

Guedelon_2013

In Guédelon wordt een kasteel uit de dertiende eeuw gebouwd volgens de technieken van die tijd (foto: Chantier Médiéval de Guédelon)

Zeger van Edingen laat de inwoners van Zottegem nieuwe woningen oprichten in de zone rond de huidige Heldenlaan en bouwt bovenop de heuvel een nieuwe kerk en een marktplein, op de plaats waar die vandaag nog steeds zijn.  Waar de oude dorpskern (Ten Dorpe) was, zijn er dan slechts akkers meer. De burchtkerk op de Egmontsite blijft bestaan maar wordt waarschijnlijk alleen door de kasteelbewoners gebruikt.  Beide kerken zijn toegewijd aan Onze Lieve Vrouw.

Zottegem_1300_overview

Zottegem rond 1300, met bewoning rond de huidige Heldenlaan en de kerk en marktplaats op hun huidge plaats bovenop de heuvel (beeld: Visual Dimension bvba)

Zottegem_1300_TenDorpe

Zicht op de Egmontsite rond 1300 vanuit de voormalige dorpskern Ten Dorpe (beeld: Visual Dimension bvba)

Dat de bewoning zich in de dertiende eeuw verplaatst naar de zone van de Heldenlaan, bewijzen opgravingen daar die in de zomer van 2010 een waterleiding blootlegden.

waterleiding Heldenlaan kl

In 2010 opgegraven waterleiding uit de 13de eeuw aan de Heldenlaan (foto: archeologisch team Velzeke)

De muurrestanten die momenteel zichtbaar zijn op de site geven een aanwijzing waar de kasteelmuur in de dertiende eeuw liep (zie foto hieronder).

IMG_0247

De onderkant van de muren in breuksteen (links en rechts) is vermoedelijk gebouwd in de dertiende eeuw (foto: stadsbestuur Zottegem)

Als je even bladert in de online Flandria Illustrata van Sanderus, die de belangrijkste sites van Vlaanderen toont rond 1640, dan merk je dat er toen nog heel wat adelijke families in dergelijke versterkte woonburchten woonden.  Zottegem vind je op pg. 297, maar de evolutie tot het kasteel dat je daar ziet, kan je lezen in de komende bijdrages op deze blog.  Een site, die sterk gelijkt op het kasteel van Zottegem in de 13de eeuw, kan je vandaag nog steeds vinden in Fayt-le-Franc (bij Dour in Henegouwen).

Fayt-le-Franc_050817_(9)

De versterkte hoeve in Fayt-le-Franc, Henegouwen (foto: Wikipedia)

Zottegem wordt vanaf 1218 bestuurd door de heren van Edingen.  Dit verhaal nemen we op in de volgende bijdrage op deze blog.

Advertisements

Het prille begin van Zottegem

Zottegem wordt voor het eerst in een document als Sottengem vermeld in 1088.  Rond die tijd is er ene Rothardus heer van Zottegem en Ressegem.  Vanaf dat moment worden de heren van Zottegem regelmatig vermeld, in aktes maar ook als ridder in veldslagen of de kruistochten of als burchtgraaf van Gent. We weten niet met zekerheid hoe Zottegem eruit zag op dat moment aan het eind van de elfde eeuw, maar opgravingen op de Egmontsite vertellen ons meer over de periode kort erna.

eerste fase

Archeologische resten van de eerste fase (1) op de Egmontsite (in stippellijn het latere kasteel, tekening: Dirk van Eenhooge)

In de eerste helft van de twaalfde eeuw stond er op de plaats van het Egmontkasteel niet alleen een stenen dorpskerk maar ook een stenen toren, waarin de heren van Zottegem verbleven.  De onderste verdieping van deze toren is nog steeds aanwezig in de kelder van het Egmontkasteel.  Grondig onderzoek van deze restanten leert ons dat deze toren niet echt een militaire functie had maar eerder werd gebruikt als woontoren.  Dit leiden we ondermeer af uit het feit dat deze toren niet hoger stond dan het omliggende terrein terwijl torens met een militaire functie (donjon) meestal verhoogd staan (op een zogenaamde motte).  Ook had deze toren oorspronkelijk een deur in de onderste verdieping, wat ongebruikelijk is voor stenen torens met een defensief karakter, en draait de trap in de verkeerde richting (de verdediger houdt zijn zwaard in de rechterhand).  Het bewaarde gedeelte van deze woontoren deed volgens archeoloog Dirk Van Eenhooge dienst als voorraadruimte.

woontoren

Tekeningen van het bewaarde deel van de woontoren (in stippellijn latere verbouwingen, tekening Dirk van Eenhooge)

We weten niet precies waarom deze woontoren van de heren van Zottegem geen militair belang had.  Misschien waren er andere militaire steunpunten in de buurt, die ons vandaag onbekend zijn.  De heren van Zottegem waren ook heren van Ressegem.  In Ressegem is de motte nog steeds goed bewaard als een heuvel naast de kerk, omringd door water. De motteheuvel heeft vandaag een diameter van 40 m en een hoogte van 10 m.  Er is een mooie publicatie verschenen over de geschiedenis en archeologie van deze motte, uitgegeven door de heemkundige kring van Herzele.

kaft motte Ressegem

Publicatie over de motte van Ressegem (Heemkundige kring Herzele)

De woontoren en de dorpskerk op de Egmontsite waren vermoedelijk deel van een afgesloten site waarbinnen meerdere gebouwen stonden.  Meestal hadden dergelijke plaatsen schuren, opslagruimtes waarin de oogst werd bewaard, een grote zaal, een smidse, een moestuin en een waterput. Net buiten de site kunnen we dingen vermoeden als ovens voor het bakken van brood. Er zijn geen aanwijzingen dat er reeds een gracht was rondom deze site.  Archeoloog Dirk Van Eenhooge vermoedt echter wel een gracht rondom de woontoren (zie gearceerd gebied met vraagteken op het opgravingsplan hierboven).

Egmontsite rond 1150

Virtuele reconstructie van De Egmontsite rond 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Bij de reconstructie vergelijken we natuurlijk met publicaties over andere kastelen en versterkte sites in de twaalfde eeuw maar ook met enkele historische parken waar dergelijke sites onder wetenschappelijke begeleiding werden herbouwd.  De Egmontsite moet zeker gelijkaardig zijn geweest aan de site van Bachritterburg (Zuid-Duitsland), die werd gereconstrueerd naar de toestand van het midden van de dertiende eeuw (gebaseerd op opgravingen).  We denken dat deze site goed vergelijkbaar is met het Zottegem van de 12de eeuw, alhoewel ze kleiner is en geen kerk bevat.

Bachritterburg

De gereconstrueerde site van Bachritterburg (Duitsland) met woontoren (links) en voorhof (midden 13de eeuw)

Daarnaast hebben we ook vergeleken met andere sites zoals Bärnau-Tachov (Zuid-Duitsland, achtste tot twaalfde eeuw), Lütjenburg (Noord-Duitsland, twaalfde tot dertiende eeuw) en Saint-Sylvain d’Anjou (Frankrijk, einde tiende eeuw). Deze sites hebben allemaal een mottetoren maar zijn toch voor een deel vergelijkbaar met de situatie in Zottegem.

Bärnau Tachov site

De gereconstrueerde site van Bärnau-Tachov (Duitsland) met de mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Luneburg motte

Gereconstrueerde site van Lütjenburg (Duitsland) met voorhof (links), mottetoren (midden) en kapel (rechts)

motte Saint Sylvain d'Anjou

Gereconstrueerde mottesite in Saint Sylvain d’Anjou (Frankrijk) met mottetoren (vooraan) en voorhof (achteraan)

Naast deze woonplaats van de heren van Zottegem lag ook een dorp met vermoedelijk een dries en een marktplaats. Niet alleen werd dit dorp als Ten Dorpe gelocaliseerd door specialist Luc Van Durme op basis van oude plaatsnamen (toponiemen), ook zien we in de perceelsgrenzen op oude kaarten nog sporen van deze nederzetting.  Aangezien er geen opgravingen of gedetailleerde historische beschrijvingen van deze dorpskern beschikbaar zijn, is onderstaande reconstructie in zekere mate hypothetisch.

Ten Dorpe in 1150

Zottegem rond 1150 met de nederzetting Ten Dorpe op de voorgrond (beeld: Visual Dimension bvba)

Vrijwel iedereen was boer en had dieren (varkens, schapen, misschien enkele runderen en paarden).  Dieren konden vrij rondlopen en grazen (onder het wakend oog van een herder).  Een dorpskern in de twaalfde eeuw had dus steeds een dries, dat is een omheinde plaats waarin de dieren van het dorp elke avond werden samengebracht voor de nacht. Deze dries lag steeds in het midden van het dorp want iedereeen wou zijn dieren in het oog kunnen houden.

Zottegem_1150_kouter

De kouter van Zottegem met één van de doorgangen, dit wordt later de Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De kouter (de velden van het dorp) waren omringd door een haag om te beletten dat grazende dieren schade zouden aanbrengen, er waren immers nog geen weiden of stallen.  Doorgaande wegen hadden een afsluiting, wie passeerde moest er voor zorgen dat de afsluiting van de kouter weer mooi dicht was. Er was ook een vekeman die er voor zorgde dat alle poortjes dicht waren en er geen dieren de oogst vernielden.  De familienaam Vekemans is dus afkomstig van deze officiële functie in de middeleeuwse maatschappij.

Kouter Zottegem in 1150

De eerste kouter van Zottegem was gelegen rondom de huidige Heldenlaan (beeld: Visual Dimension bvba)

De bewoners van het dorp hadden een kerk binnen de omheinde woonplaats van de heer. Het was de heer van Zottegem die de kerk had gebouwd op zijn grond en er dus ook eigenaar van was (dit noemt men een eigenkerk).  We weten dat de heer van Zottegem eigenaar bleef van de kerk van Zottegem tot het einde van de achttiende eeuw.  Rondom de kerk duidt een haag (soms ook greppel of muur) het kerkhof aan. Men mocht pas in deze heilige grond worden begraven indien men gedoopt was.  Daarom werden kinderen achter de kerk begraven want men werd in die tijd pas gedoopt als men bijna volwassen was.

Kerk op de Egmontsite in 1150

Naast de woontoren stond rond 1150 een kerk met kerkhof (beeld:Visual Dimension bvba)

Is deze visualisatie van het eerste Zottegem nu correct? Wel, infeite kunnen we deze vraag niet beantwoorden omdat we weinig archeologische en historische gegevens hebben en deze beschikbare gegevens worden geïnterpreteerd tot een consistente oplossing die het meest waarschijnlijk is, maar waarvan we geen zekerheid hebben dat het wel degelijk zo was.

Zottegem rond 1150

Het eerste Zottegem in de vallei van de Bettelhovebeek omstreeks 1150 (beeld: Visual Dimension bvba)

Kunnen we nog verder in het verleden kijken en dit visualiseren? Infeite niet, want er zijn slechts weinig feiten en heel veel veronderstellingen.  Stond er bijvoorbeeld een houten woontoren als voorloper van de stenen woontoren?  Waarschijnlijk wel, maar buiten een verbrand laagje aarde onder de funderingen van de woontoren zijn er geen sporen van.  Stond er een houten kerk als voorloper van de stenen dorpskerk? Vermoedelijk wel, maar er zijn nog geen sporen van terug gevonden. Daarom kiezen we ervoor om geen visualisaties te maken van dit allereerste begin, omdat we vrijwel geen concrete informatie hebben.

Wat weten we dan wel van het prille begin van Zottegem?  De naam Zottegem zelf geeft ons reeds enige informatie, want stamt uit de tijd van de Frankische kolonisatie, die vooral in de 6de-7de eeuw plaatsvond.  Toen vestigden er zich immers stammen, uit wat vandaag Duitsland is, en die nederzettingen werden meestal genoemd naar het opperhoofd.  De naam Zottegem komt van Sotto-inga-haim, dus de nederzetting van Sotto.  Ook Erwetegem, Godveerdegem en Leeuwergem zijn gelijkaardige inga-haim-namen.  We kunnen dus vermoeden dat de nederzetting, die je hierboven gevisualiseerd ziet, ergens zijn oorsprong had in die tijd, misschien wel op de Egmontsite zelf.

Strijpen-Zottegem

Het grondgebed van Strijpen en Zottegem (beeld: gemeentebestuur Zottegem)

Daarnaast weten we ook dat Zottegem infeite ontstaan is uit Strijpen.  Het valt op dat Zottegem als het ware uit het gebied van Strijpen is genomen (zie beeld hierboven).  We weten ook dat Zottegem geen leengebied was maar volle eigendom van de heren van Zottegem, en dat zij daardoor het gebied als een Vrijheid konden organiseren, m.a.w. zij bepaalden zelf de belastingen en de wetten binnen dit gebied en hoefden geen opbrengsten ervan aan andere personen of instanties af te staan.  We kunnen dus vermoeden dat de heren van Zottegem op een of andere manier een deel van Strijpen konden verwerven als hun volle eigendom.